Spar of Sparreboom

Is het Spar of Sparreboom? Kijken we in het Van Dale woordenboek (helaas niet meer online te raadplegen¹) dan zien we het woord spar, een verzamelnaam voor verschillende naaldbomen (latijn: Picea). Maar ook het woord sparreboom staat er nog in, volgens het instituur voor de Nederlandse taal is dat een boom die sparren levert en een woord dat nog maar weinig wordt gebruikt.

Dat zal waar zijn, maar nog niet zo lang geleden werd het regelmatig gebruikt:

Van links naar rechts:

• De Heerenveensche Koerier – 29-12-1952
• De Stichtse Courant – 19-01-1914
• Provinciale Noordbrabantsche en ’s Hertogenbossche courant – 02-03-1938

Er zijn verschillende redenen waarom het woord ‘sparreboom’ tegenwoordig minder wordt gebruikt:

• De belangrijkste reden is taalzuinigheid. De mens heeft de neiging om taal zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Zodra een zelfstandig naamwoord uniek en bekend genoeg is, laten we de toevoeging ‘-boom’ vallen. Dit zie je niet alleen bij de spar, maar bij bijna alle boomsoorten. We lopen tegenwoordig door een bos met beuken, eiken, berken en lijsterbessen, en niet meer tussen de beukenbomen, eikenbomen of berkenbomen.
• Het woord ‘sparreboom’ voelt voor moderne Nederlandstaligen ouderwets of poëtisch aan. Je hoort het voornamelijk nog in oude volksverhalen of traditionele (vaak uit het Duits vertaalde) liedjes, zoals “O sparreboom, o sparreboom, wat zijn uw takken wonderschoon” (hoewel we dat in Nederland inmiddels massaal hebben veranderd in het feitelijk onjuiste “O dennenboom”). In de spreektaal en de biologie heeft het strakkere ‘spar’ de voorkeur gekregen.
• Hoewel dit een indirecte factor is, heeft de bekende supermarktketen SPAR (opgericht in 1932) de term ‘spar’ als losstaand woord enorm genormaliseerd in ons dagelijkse straatbeeld. De oprichter koos destijds bewust voor het woordbeeld van de sparrenboom (inclusief het bekende groene boom-logo) als symbool voor kracht en duurzaamheid. De dagelijkse confrontatie met deze merknaam heeft de kortere vorm onbewust nog sterker in ons collectieve geheugen verankerd.

Het liedje

O dennenboom, o dennenboom,
wat zijn uw takken wondermooi.
Ik heb u laatst in ’t bos zien staan.
Toen zaten er geen kaarsjes aan.
O dennenboom, o dennenboom,
wat zijn uw takken wonderschoon.
O dennenboom, o dennenboom,
hoe lief zijn mij uw bladeren.
Het groeit in barre wintertijd,
als sneeuw op d’aarde ligt verspreid.
O dennenboom, o dennenboom,
hoe lief zijn mij uw bladeren.

Maar het lied is verkeerd vertaald uit het Duits: “O Tannenbaum, o Tannenbaum!”. Een ’tannenbaum’ is een Tanne (zilverspar / Abies) en dat is een spar en geen den.

1. Een redelijk alternatief is Woorden.org ↩︎